اولین روز زندگی نوزاد؛ از لحظه احساسات و مراقبت‌های ضروری
اولین روز زندگی نوزاد برای والدین پر از احساسات و پرسش‌های تازه است. نوزاد در این ساعات باید از نظر تنفس، دمای بدن، ضربان قلب، تغذیه و وضعیت عمومی بررسی شود. هم‌زمان، تماس نزدیک با مادر، شروع شیردهی و مراقبت صحیح از بند ناف به سازگاری بهتر او با محیط خارج از رحم کمک می‌کند.
مراقبت‌های دقیق ممکن است بر اساس وضعیت نوزاد، نوع زایمان، سن بارداری و دستورالعمل مرکز درمانی متفاوت باشد. بنابراین توصیه‌های تیم پزشکی نوزاد را در اولویت قرار دهید.
بلافاصله پس از تولد چه اتفاقی می‌افتد؟
۱. ارزیابی تنفس و وضعیت عمومی
پس از تولد، تیم درمان بررسی می‌کند که نوزاد به‌خوبی نفس می‌کشد، ضربان قلب مناسبی دارد و رنگ و تون عضلانی او طبیعی است. نوزاد سالم معمولاً خشک میشود و برای جلوگیری از کاهش دمای بدن، با حوله گرم پوشانده میشود.
در گذشته گاهی تصور می‌شد که باید به‌طور معمول مایع داخل دهان و بینی همه نوزادان مکیده شود؛ اما مکش روتین برای نوزاد سالم توصیه نمی‌شود. اگر انسداد راه هوایی وجود داشته باشد یا نوزاد به کمک تنفسی نیاز پیدا کند، پزشک یا ماما اقدامات لازم را انجام می‌دهد.
۲. تماس پوست‌به‌پوست
اگر مادر و نوزاد از نظر پزشکی پایدار باشند، نوزاد معمولاً در اولین دقایق پس از تولد روی سینه مادر قرار می‌گیرد. تماس پوست‌به‌پوست می‌تواند به حفظ دمای بدن نوزاد، آرام‌شدن او، تنظیم تنفس و آغاز شیردهی کمک کند.
در این زمان، بهتر است صورت نوزاد آزاد باشد و بینی و دهان او زیر لباس، پتو یا بدن مادر قرار نگیرد. یک فرد آموزش‌دیده نیز باید وضعیت نوزاد را زیر نظر داشته باشد، به‌خصوص اگر مادر خسته، خواب‌آلود یا تحت تأثیر دارو باشد.
اگر به دلیل سزارین، نیاز به مراقبت ویژه یا ناپایداری وضعیت مادر و نوزاد تماس پوست‌به‌پوست بلافاصله ممکن نباشد، این تماس می‌تواند پس از پایدارشدن شرایط آغاز شود.
۳. بستن و بریدن بند ناف
در بسیاری از شرایط، اگر نوزاد به احیای فوری نیاز نداشته باشد، بستن بند ناف برای مدت کوتاهی به تأخیر می‌افتد. این کار می‌تواند به دریافت خون بیشتر از جفت کمک کند، اما زمان دقیق آن به وضعیت مادر و نوزاد و نظر تیم درمان بستگی دارد.
بستن یا بریدن بند ناف معمولاً برای نوزاد دردناک نیست، زیرا خود بند ناف گیرنده‌های درد ندارد. پس از جداشدن بند ناف، یک گیره روی آن باقی می‌ماند تا خشک شود و به‌تدریج بیفتد.
شروع شیردهی در اولین ساعت
اگر نوزاد آماده باشد، معمولاً شیردهی در اولین ساعت پس از تولد تشویق میشود. نخستین شیر مادر آغوز نام دارد. آغوز معمولاً زرد یا طلایی‌رنگ و نسبتاً غلیظ است و مقدار آن کم به نظر می‌رسد، اما برای معده کوچک نوزاد مناسب است.
نوزاد ممکن است در اولین ساعات:
- دست‌هایش را به سمت دهان ببرد؛
- لب‌هایش را حرکت دهد یا زبانش را بیرون بیاورد؛
- سرش را به سمت سینه بچرخاند؛
- بی‌قرار شود یا صداهای کوتاه ایجاد کند.
گریه معمولاً نشانه دیرتر گرسنگی است. از ماما یا مشاور شیردهی بخواهید نحوه قرارگیری بدن نوزاد و چسبیدن صحیح دهان به سینه را بررسی کند.
در روزهای اول، بیشتر نوزادان در شبانه‌روز چندین بار شیر می‌خورند. تعداد دفعات تغذیه باید با توجه به نشانه‌های گرسنگی، وضعیت وزن، سن بارداری و توصیه پزشک تنظیم شود. اگر نوزاد به‌سختی بیدار میشود، مکیدن ضعیفی دارد یا نمی‌تواند به سینه بچسبد، موضوع را به تیم درمان اطلاع دهید.
آزمایش آپگار چیست؟
امتیاز آپگار معمولاً در دقیقه اول و پنجم پس از تولد ثبت میشود. این ارزیابی پنج مورد را بررسی می‌کند:
- تنفس؛
- ضربان قلب؛
- رنگ پوست؛
- تون عضلانی؛
- واکنش‌های بازتابی.
هر بخش امتیازی دارد و نتیجه آن به پزشک کمک می‌کند وضعیت فوری نوزاد و پاسخ او به اقدامات اولیه را ارزیابی کند. امتیاز آپگار به‌تنهایی تشخیص خفگی هنگام تولد یا پیش‌بینی سلامت آینده نوزاد نیست. اگر امتیاز پایین باشد، بررسی در فاصله‌های بعدی نیز ممکن است تکرار شود.
معاینه‌های پزشکی در روز اول
در ساعات نخست، پزشک یا ماما معمولاً موارد زیر را بررسی می‌کند:
- الگوی تنفس و ضربان قلب؛
- دمای بدن؛
- وزن و اندازه‌های بدنی؛
- سطح هوشیاری و تون عضلانی؛
- شکل سر، صورت و اندام‌ها؛
- وضعیت شکم و محل بند ناف؛
- وجود نشانه‌های آسیب ناشی از زایمان؛
- توانایی مکیدن و تغذیه.
برخی بررسی‌ها مانند معاینه کامل نوزاد ممکن است در ۷۲ ساعت اول انجام شوند. غربالگری شنوایی، بررسی قلب با پالس اکسیمتر و آزمایش خون از پاشنه نیز بسته به برنامه کشور و مرکز درمانی، ممکن است در ساعات بعد یا روزهای بعد انجام شوند و الزاماً همگی در همان روز اول انجام نمی‌شوند.
ویتامین K برای چه تجویز میشود؟
نوزادان با ذخیره کمی از ویتامین K متولد می‌شوند. کمبود این ویتامین می‌تواند خطر خونریزی جدی را افزایش دهد. به همین دلیل، تیم درمان معمولاً تزریق ویتامین K را در ساعات نخست پس از تولد پیشنهاد می‌کند.
این تزریق برای نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند نیز اهمیت دارد، زیرا شیر مادر به‌تنهایی ویتامین K کافی برای پیشگیری از این نوع خونریزی فراهم نمی‌کند. زمان و مقدار مصرف باید بر اساس دستورالعمل مرکز درمانی، وزن نوزاد و شرایط پزشکی او تعیین شود.
والدین می‌توانند درباره فواید، عوارض احتمالی و روش تجویز با پزشک یا ماما گفت‌وگو کنند، اما نباید بدون مشورت متخصص آن را جایگزین یا حذف کنند.
مراقبت از بند ناف
تا زمانی که بند ناف خشک شود و بیفتد:
- آن را تمیز و خشک نگه دارید؛
- پوشک را زیر بند ناف تا بزنید تا با آن تماس نداشته باشد؛
- بند ناف را نکشید و جدا نکنید؛
- بدون دستور پزشک روی آن الکل، روغن، پودر، گیاه یا پماد نزنید؛
- هنگام حمام‌کردن، دستور تیم درمان را رعایت کنید.
اگر خونریزی ادامه‌دار، ترشح، بوی ناخوشایند یا قرمزی اطراف بند ناف مشاهده کردید، با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
خواب و رفتار طبیعی نوزاد در اولین روز
بسیاری از نوزادان پس از چند ساعت نخست، مدت زیادی می‌خوابند. با این حال، نوزاد باید برای تغذیه در فواصل مناسب بیدار شود و بتواند شیر بخورد. بعضی نوزادان در ساعات اولیه هوشیارتر هستند و بعد وارد خواب عمیق‌تری می‌شوند.
گریه نوزاد می‌تواند به دلایل مختلفی مانند گرسنگی، سرد یا گرم‌بودن، نیاز به تعویض پوشک، ناراحتی یا نیاز به تماس بدنی باشد. هر گریه‌ای نشانه بیماری نیست، اما گریه ضعیف، غیرعادی یا مداوم باید با پزشک در میان گذاشته شود.
علائم خطری که نیاز به بررسی فوری دارند
در صورت مشاهده هرکدام از موارد زیر، سریعاً به ماما، پزشک یا مرکز درمانی اطلاع دهید:
- دشواری تنفس، ناله هنگام تنفس یا فرورفتگی قفسه سینه؛
- کبودی یا رنگ‌پریدگی غیرعادی پوست و لب‌ها؛
- بی‌حالی شدید یا سخت بیدارشدن نوزاد؛
- ناتوانی در مکیدن یا امتناع از تغذیه؛
- تب یا پایین‌بودن غیرعادی دمای بدن؛
- تشنج، حرکات غیرطبیعی یا سفتی شدید بدن؛
- زردی که در همان ۲۴ ساعت اول ظاهر شود یا به‌سرعت بیشتر شود؛
- نداشتن ادرار یا کاهش واضح پوشک‌های خیس؛
- استفراغ مکرر یا سبزرنگ؛
- ترشح، قرمزی قابل‌توجه یا خونریزی ادامه‌دار از بند ناف.
در نوزادان کم‌سن، تغییر وضعیت می‌تواند سریع رخ دهد. اگر احساس می‌کنید نوزاد حال طبیعی ندارد، برای دریافت راهنمایی منتظر نمانید.
والدین در اولین روز چه کارهایی انجام دهند؟
والدین لازم نیست همه کارها را به‌تنهایی انجام دهند. بهتر است:
- روش درست بغل‌کردن و تغذیه نوزاد را از پرستار یا ماما یاد بگیرند؛
- زمان و کیفیت تغذیه و تعداد پوشک‌ها را زیر نظر داشته باشند؛
- درباره ویتامین K و غربالگری‌های نوزاد سؤال کنند؛
- مراقبت از بند ناف و علائم خطر را پیش از ترخیص یاد بگیرند؛
- برای استراحت مادر و کمک گرفتن از فرد قابل اعتماد برنامه‌ریزی کنند؛
- نوزاد را به پشت و روی سطحی صاف و جداگانه بخوابانند و بالش، پتو و وسایل نرم را از محل خواب او دور نگه دارند.
جمع‌بندی
اولین روز زندگی نوزاد شامل ارزیابی تنفس و وضعیت عمومی، گرم نگه‌داشتن، تماس پوست‌به‌پوست، شروع تغذیه، معاینه‌های پزشکی و آموزش مراقبت در خانه است. همه نوزادان دقیقاً شرایط یکسانی ندارند؛ بنابراین برنامه مراقبت باید بر اساس وضعیت نوزاد و نظر تیم درمان تنظیم شود.
مهم‌ترین نکته برای والدین این است که نشانه‌های تغذیه مناسب، وضعیت تنفس، دمای بدن، رنگ پوست و سطح هوشیاری نوزاد را بشناسند و در صورت مشاهده علائم غیرعادی، سریعاً کمک پزشکی بگیرند.
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه یا دستور پزشک و ماما نیست.
